naar de Voorpagina

Joeperoog

Allerlei
Aitsch

Inhoud


ajam

ajam kan zowel voegwoord zijn als voorzetsel.
Als voegwoord betekent het hoewel, ofschoon, ondanks dat…, als voorzetsel betekent het ondanks.
°ajam ke komt dus niet voor.

Ajam te fuso nok gent pam, te bat maanus po naze.Ofschoon hij nog een jonge man was, ging hij niet meer varen.
Ajam les nart de main djoek mai edo veer.Ondanks het advies van onze gids hebben we flink gegeten.

naar boven
eaudi

doe: maar / eens / wel

Het woordje doe is niet door één woord te vertalen.
Het kan maar, wel, wellicht en eens betekenen, afhankelijk van de zin. Het kan een waarschijnlijkheid uitdrukken, een toegeving, of een verzachting bij de gebiedende wijs. Ook wordt het gebruikt bij de nodende tijd:

Bodo doe on klerose.Bodo zal wel wraak nemen.
Ta nok joecho dest; ma doe schofi po uutenest.Ze sliep nog vast; ik ging maar vast uit bed.
Foss doe ef. Monomoeses kike.Wacht eens even. Eerst kijken.
Foss doe ef. Mama doe pe kike.Wacht maar even. Ik ga wel kijken.
Ma doe pe poepava, sifoes kolo. Ik ga wel door het water, makkelijk zat.

naar boven
eaudi

♦ wel: doe / ro / bem

Het Nederlandse wel kan door zowel doe, ro, bem als schull weergegeven worden, maar het zijn verschillende woorden.

Ma doe pe poepava, sifoes kolo. Ik ga wel door het water, makkelijk zat.
Les kronstar bat veile bagrasami, ab ro sibrali. De groenteboer verkoopt geen brandnetels, maar wel spruitjes.
Te tundolo e cad bem optan oori.
Te tundolo e cad schull optan oori.
Hij heeft er wel acht jaar voor gestudeerd.

naar boven
eaudi

ro: ja / wel

Ro ja betekent wel in zinnen die duidelijk tegenover een ontkenning staan:

Mai ro valda, ab bat iduo.Laten we wel gaan, maar niet met z'n tweeën.
Les kronstar bat veile bagrasami, ab ro sibrali. De groenteboer verkoopt geen brandnetels, maar wel spruitjes.
« Erenosi tok bat songe flisi? »
« Tokro! »
"Jongens zoenen elkaar toch niet?"
"Jawel!"

naar boven
eaudi

fan, gen

Fan betekent kind in 't algemeen; gen betekent meer nakomeling.

Fani joje ischak, ab man geni bat dafus.Er spelen kinderen op straat, maar mijn kinderen zijn er niet bij.
Main maus eus geni.Onze poes heeft jongen.

naar boven
eaudi

tote, toe

Tote en toe al, alle zijn volledig synoniem; er is geen betekenisverschil.
Evenmin tussen totest en toest alles; toti en toei allen.
Tote en toe kunnen ook als voorvoegsel gebruikt worden; het kan dan heel, helemaal uitdrukken.

toebem helemaal goed, totegum spiernaakt, toeyes de hele dag

naar boven
eaudi

♦ doen en laten

♦ doen: me / doene

  • doen = handelen: me
  • doen = laten (opdracht geven): me
  • doen = 't doen, funktioneren: doene
Mai me ats nosoebemoemoe.We doen iets onherstelbaars.
Ti me mas me les didros robal.Zij laten mij het vuile werk doen.
Les vessano bat maanus doene.De batterij doet het niet meer.

♦ laten: aispare / me / nodende tijd

  • laten, nalaten, gelegenheid geven, toestemming geven, enz: aispare
  • doen, dwingen te: me
  • wens: nodende tijd
Oe aisparo les tiligamari nok ef valde tin valst…Men liet de smokkelaars nog even hun gang gaan…
…ab itschiës oe mo kepteprise tis……maar tenslotte liet men hen gevangennemen…
…et mo tis rage flas les lordo tomer etraa.…en liet men hen zelf de zware boot naar het strand roeien.
Te tschiësa cadnas!Laat hij daarmee ophouden!

naar boven
eaudi

♦ dragen: koebale / foneuse / escheuse

koebale los koebas, los stanta, los scharkeen emmer, een tas, een last dragen
foneuse tertikleren dragen
escheuse los yespontovresteen hoofddeksel dragen
Te shoon posso foneuso lesnas rojan vogoro.Hij droeg alweer die rose bikini.
Ta toezim escheuse los vanach fas.Ze draagt altijd een oude pet.

naar boven
eaudi

♦ gaan

Er bestaan twee woorden in het Plattegonisch voor gaan: pe en valde.
Er is geen betekenisverschil, maar pe wordt vaker in samenstellingen gebruikt dan valde: trauspe = trausvalde weggaan, soepe = soevalde teruggaan.
Verder wordt alleen pe gebruikt in pe mokke, pe ste, pe wisbre gaan liggen, gaan staan, gaan wandelen enz. en in nerpe volgen.

naar boven
eaudi

♦ geboorte en dood

In zinnen als …is geboren en …is overleden gebruikt het Plattegonisch geen lijdende vorm en geen voltooide tijd.

Garm Juliana skeno i 1909 et moero i 2004. Koningin Juliana is geboren in 1909 en is overleden in 2004.

naar boven
eaudi

♦ medeklinkers

Plattegonisch kent drie woorden die slechts uit medeklinkers bestaan:

zpsoep
qkont
SjtsjtsPolen

naar boven
eaudi

♦ nadruk, versterking

In geval van nadruk of versterking van de betekenis kan een woord, een lettergreep of een deel ervan, worden herhaald. We zien het zowel los- als vastgeschreven.

dabijdadavlakbij
poedoor(heen)poepoe les kienstdwars door de muur
talakanttatala/talalazijkant
fusezijnfufusebestaan
Ma ma!/ Mama!Ikke!
Ma ma ma.Laat ik het doen.
tantan kirjeháár brief
Baj, mai eus sifoes e haftai haftai!Man, we hebben voor wé-ken genoeg!

Het woordje veer heel, zeer, erg, hevig is overal inzetbaar, ook bij zelfstandige naamwoorden en werkwoorden:

los veer stroes een hevige storm
los veer essark een stevige duw
Ma bandasso veer. Ik heb me fel verzet.
Oe robalo veer i lesnas zim. Men werkte hard in die tijd.
Mai edo veer. We hebben flink gegeten.
Ma robe lis veer. Ik mis je ontzettend.

naar boven
eaudi

♦ uit het hoofd

delarne eiyespontuit het hoofd leren (lett.: erin)
quesse, joje deyespontuit het hoofd (op)zeggen, spelen (lett.: eruit)

Logisch toch?

naar boven
eaudi

♦ voor: bo / vor / e

  • vor als voorzetsel van plaats
  • bo als voorzetsel van tijd
  • e in de betekenis ten behoeve van, met als doel e.d.
vor les troe ikienstvóór het gat in de muur
Ti fuso bo tes ibervon.Ze waren vóór hem aan de beurt.
Te delarno e kemisiar.Hij heeft geleerd voor chemicus.
Baj, mai eus sifoes e haftai haftai!Man, we hebben voor wé-ken genoeg!

naar boven
eaudi

♦ voorstellen, zich voorstellen

vormiseeen voorstel doen
vormise nitzich presenteren
eirufe nitzich indenken

naar boven
eaudi

♦ Restanten uit het Ýo

Het Ýo is een taal die eveneens uit Joeps keuken komt, maar reeds lang vergaan is. Het woordje lin jij is uit het Ýo afkomstig en heeft het oorspronkelijke he verdrongen. Verder hebben vier restanten weten te overleven. Deze zijn als vaste uitdrukkingen in het Plattegonisch opgenomen.

Terzijde — He leeft alleen nog voort in de uitdrukking e Hes: "tot uw dienst".

buollom buspecar
[boe-ollòm boespeschàr] lett.: ik wil bespreken, aanhef van een betoog, lezing, artikel of boek.
keburinsanxo
[keboerinsáncho] lett.: jullie zijn bevrijd, uitroep van vreugde bij het gewaarworden van de lente.
lin legrai
[lin legrái] lett.: jij, lezende waarmee de schrijver zich tot de lezer richt.
slecì
[slesch] jongen, meervoud slecin [sleschin]

naar boven
eaudi