naar de Voorpagina

Joeperoog

Klemtoon
Axang

Vooraf en terzijde — Ondanks het feit dat onze 17-jarige scholier (zie Ontstaan en ontwikkeling) graag een regelmatige taal wilde ontwerpen, heeft hij er geen moment aan gedacht dat ook klemtoon onderhevig zou kunnen zijn aan regelmatigheid. Het Plattegonisch zit nu met de gevolgen.
Op het eerste gezicht is het een volkomen inkonsekwent en onnavolgbaar gebeuren, maar bij nadere beschouwing blijkt er wel degelijk enige wetmatigheid in te zitten. Te vinden op deze pagina.

Met betrekking tot de klemtoon doet zich één grondbeginsel voor: de Vaste Plaats. Hierop bestaat één belangrijke uitzondering: de Verschuiving. Dit lijkt een flauwe grap, maar hiermee is wel in het kort het Plattegonische klemtoongebeuren samengevat.

Inhoud

Vaste plaats

Een belangrijk kenmerk van het Plattegonisch is dat de klemtoon een vaste plaats heeft. Hij blijft op dezelfde lettergreep, onafhankelijk van verbuiging, vervoeging, uitgangen of achtervoegsels.

Voorbeeld: bij een woord als ma'lente malen ligt de klemtoon op -len-, dus dan ook in ma'lentolo molen, ma'lentoloar molenaar, ma'lentoloari molenaars, ma'lentoloarili molenaartjes.

'ajakvoet 'ajakivoeten
'amzerweer 'amzerakaklimaat
'erenosjongen 'erenosamjongensachtig
'hastaziek 'hastanaziekenhuis
ma'lentemalen ma'lentoloarimolenaars
'tschieseinde 'tschieseppeeindeloos
'robalwerk 'robaliftakollega (‘werkgenoot’)
fri'olebloeien fri'oliobloeier
'janowakker 'janitewakker worden
ka'lidingwiel ka'lidingliwieletje
'zobarzilver 'zobarnezilveren
'bagebranden 'bagoemoebrandbaar
'maxebetalen 'maxolobetaalmiddel
'pindavijf 'pindaparreenvijfde
'veulesvolmaakt 'veulesestvolmaaktheid
va'malosveilig va'malosusveiliger
   va'lamosmoesveiligst

Zie ook Voor- en achtervoegsels

Voorbeelden hoe de klemtoon in het Nederlands wel, maar in het Plattegonisch niet verschuift:

'kabe'bakken 'kabanabakke'rij
frepo'leke'opvallen frepo'lekianop'vallend
zako'nosik'wetenschap zako'nosikneweten'schappelijk
'ruutschinpoli'tiek 'ruutschinarpo'litikus
'persetfanta'sie 'persetnefan'tastisch

Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat de klemtoon vaak op de voorlaatste lettergreep ligt.

Uitzonderingen

Woorden van 2 lettergrepen

al'djabr wiskunde, a'xang klemtoon, bal'long schedel, bo'kun voorbereid, bo'toe vooral, da'mauz beleid, de'me uitdoen, afdoen, dra'nis ziehier, alsjeblieft, e'jang egel, e'me aandoen; aantrekken, es'sark duw, et'tat enzo, ga'vi duik, gin'kat daarom, glu'ang algemeen, gu'riz draai, bocht, i'tau! weet je wat!, ka'want tekst, ka'zuu kastanje, ke'merd glans, kwar'tet vier, le'grai lezer, ma'gir verbazing, na'vink wenk, noi'misch ontevreden, pa'reis paleis, pe'ra misschien, per'dez prijs, waarde, ras'seng boekweit, ren'goz rafel, ri'lid verlangen, se'luutsch stof, materie, sla'ior alsof, te'mih gil, tok'ro jawel, u'gim naakt, U'zuuz Turkije, va'lee golf, za'koj gebeurtenis, zjoer'deng presentatie, zo'wist amen.

Woorden van 3 of meer lettergrepen

'Abrahamana Israel, 'agemen ongeluk, 'ainia spiegel, 'atriko puree, 'bakapse nee schudden, 'drabina trap, ladder, 'elia lijn, 'erenos jongen (maar ere'nosi jongens), 'Eskolana Finland, 'Essana België, 'ferium scheepsdek, 'finilo vijl, 'galamen kapot, 'Gallekter Frankrijk, 'godepor poort, 'gonia hoek, 'Iissala IJssel, 'kæsine handschoen, 'kanios kruit, 'karrara marmer, 'kiliti korte broek, 'krekio kraai, 'kwartala vierkant, 'laboeradeg fabriek, 'Linzana Oostenrijk, 'loekele bungelen, 'loxomok richting, 'migipar venkel, 'Moenimod de Heere, 'nostimo lekker, 'onoma zelfstandig naamwoord, 'opera open, 'operas openlijk, 'ossiba noch, 'partali paard, 'pinati spinazie, 'pinkele tellen, 'poehelin telefoon, 'ponkele spellen, 'pragemen per ongeluk, 'sfakia schoot, 'sibrali spruitje, 'sichirai gemiddeld, 'sotimo soms, 'sudian streek, poets, 'takanaf scherp, 'talala, 'tatala zijkant, 'tikisam schotel, 'tiligam smokkel, 'topikus onderwerp, 'twagila dweil, 'voinohos oktober, 'wentekro nou eenmaal, 'wessane genezen, 'zanstele zich aanstellen, 'zumari deeg
kam'pania champagne, Ka'narikoi Vaticaan, nu'menio nummer, pe'loesia bloes, ra'betisuch gereedschap
batsal'ei verboden toegang, fizele'fi filosofie, hatseki'dee lekker hapje, tussendoortje, intirlekku'el intellectueel, kulle'rei kultuur, pana'zol limonade, Platte'gon Plattegonië, saka'nuus tegemoet, seledi'vær wintertaling, sepsi'al speciaal, wana'wid ouwehoer, zaroe'zip verschijning

Verschuiving

Bij slechts één gebeurtenis verschuift de klemtoon juist wel struktureel, en zoekt steeds de voorlaatste lettergreep op. Dit gebeurt bij woordstammen die èn als zelfstandig naamwoord [stam] èn als werkwoord [stam + e] voorkomen.

'persetfantasie per'setefantaseren
'mosikpomp mo'sikepompen
'jenesbeweging je'nesebewegen
'wontoswissel won'tosewisselen
'hupamoefening hu'pameoefenen
'robalwerk ro'balewerken
'ikataanval i'kateaanvallen

Opmerkingen

• Bij een aantal zelfstandig-naamwoordstammen ligt de klemtoon reeds op de laatste lettergreep, dus verschuift er uberhaupt nichts.

gu'rizdraai gu'rizedraaien
ke'merdglans ke'merdeglanzen
na'vinkwenk na'vinkewenken
e.a.

'brakel los gaat gepaard met 'brakele losmaken, 'pinkel getal met 'pinkele tellen.

• Diverse woorden met oper- open- lijken geheel hun eigen gang te gaan:
'opera open | 'operas openlijk | o'perlo opener | oper'ale openen | oper'ato openbaar.
In feite zijn dit verschillende woordstammen.

Samenstellingen

zelfstandig naamwoord + zelfstandig naamwoord

In samenstellingen van twee zelfstandige naamwoorden ligt de klemtoon op het eerste deel van die samenstelling, en wel op zijn gewone plaats.

'kosche + 'brakirennen + broek'koschbrakijoggingbroek
'peko + 'sabacomputer + t.v.'pekosabacomputerscherm
'pava + ma'lentolowater + molen'pavamalentolowatermolen
pana'zol + 'laboeradeglimonade + fabriekpana'zollaboeradeglimonadefabriek

voorzetsel + zelfstandig naamwoord

Bij samenstellingen van een voorzetsel en een zelfstandig naamwoord ligt de klemtoon meestal op het voorzetsel.

'rivo + fa'nelaover + hemd'rivofanela, 'rivofanoverhemd
'audi + 'odaboven + kamer'audiodabovenkamer

voorzetsel + werkwoord

Bij samenstellingen van een voorzetsel en een werkwoord ligt de klemtoon meestal op het werkwoord.

ei + lamzein, naar binnen + meldenei'lamzeaanmelden, inloggen
fon + priseom, omheen + nemenfon'priseomhelzen, omarmen

Aangeplakt voorzetsel

Bij een aangeplakt voorzetsel gedraagt de klemtoon zich als bij een los voorzetsel.

i les droes, i droes, i'droesin het riet
i les kof, i kof, i'kofin de nacht, 's nachts
e hem, e'hemnaar huis
ei les walt, ei walt, ei'walthet woud in
poe les valst, poe valst, poe'valstde gang door

naar boven
eaudi