naar de Voorpagina

Joeperoog

Voor- en achtervoegsels
Vor- et moentaustepschesti

Net als veel andere talen kent het Plattegonisch het gebruik van voor- en achtervoegsels. Een overzicht:

Voorvoegsels

Achtervoegsels


Voorvoegsels

ka-

ka- is te vergelijken met het Nederlandse ge…te. Het groepeert losse elementen tot een nieuw geheel. De klemtoon blijft op het hoofdwoord.

daibergkadaigebergte
blikkautokablikk(auto)verkeer
tummuntkatumgeld
tenkdingkatenkspul
wantwoordkawanttekst
armenska-armensheid

naar boven
eaudi

no-

no- geeft het tegenovergestelde van iets aan. Het is vergelijkbaar met het Nederlandse on-.
Waar no- gebruikt wordt, kan ook bat- gebruikt worden, maar no- bekt lekkerder.

notsinuongestoord
novernemaugeonwaarschijnlijk
nobemusoemoeonverbeterlijk

naar boven
eaudi

pos-

her-, opnieuw

postosakhergebruik
posluseherlezen
posprosesseopnieuw proberen

naar boven
eaudi

wi-

Bij zelfstandige naamwoorden kan wi- worden gebruikt om een verkleinwoord te maken.
Vergelijk ook het achtervoegsel -li

wilabralampje
witroegaatje
wikanasteindje
widrabinatrapje

Bij bijvoeglijke naamwoorden kan wi- worden gebruikt om de betekenis te verminderen of te verzwakken

rotschboos     wirotschbozig, beetje boos
oloekoudwioloekoel, fris

naar boven
eaudi

Achtervoegsels

-am

-am geeft aan: lijkend op. Het is vergelijkbaar met het Nederlandse -achtig in geelachtig saaram (naast saarne gelig).

erenosamjongensachtig
boelangseiamgewichtig ('belangrijk-achtig')

Maar:

daine, daisei
levone, levosei
bergachtig, vol met bergen
heuvelachtig

naar boven
eaudi

-ana / -na

Na klinkers -na en na medeklinkers -ana. Een onbeklemtoonde e valt weg.
Geeft een plaats aan waar iets is of gebeurt.

kabebakkenkabanabakkerij
griffeschrijvengriffanakantoor, buro
roerstuurroeranastuurhut, cockpit, enz.
joecheslapenjoechanaslaapkamer
hastaziekhastanaziekenhuis
mauzeleidenmauzanahoofdkwartier
anaplaats, plek, lokatie

naar boven
eaudi

-ar

geeft een persoon aan

mauzeleidenmauzarleider
hastaziekhastarzieke
EnnelNederlandennelarNederlander
ateen of anderatariemand
batnietbatarniemand
kronstgroentekronstargroenteboer
eusehebbeneusarbezitter
armens

Opmerking: afwijkend zijn
stull dom, stom, stultar stommeling
rabone roven, rabo rover

naar boven
eaudi

-eppe

zonder, '-loos'

mummeppegeluidloos
pinkeleppetalloos, ontelbaar
hadeppehopeloos, wanhopig
tschiëseppeeindeloos

naar boven
eaudi

-ifta

‘-genoot’

purchiftagroepsgenoot
robaliftakollega
husiftahuisgenoot

naar boven
eaudi

-io

geeft een individu weer dat geen mens is (-ar), maar een wezen, voorwerp of begrip.

kapseknikkenkapsioja-knikker
quafescheppenQuafioSchepper
kalidingwielduokalidingiotweewieler
ajakvoet, pootkwartetajakioviervoeter
brofezogenbrofiozoogdier
pinkele
name
parre
tellen,
noemen,
delen
pinkelio
namio
parrio
teller
noemer
deler

naar boven
eaudi

-it

‘iets worden’
Vaak valt de slotklinker van het stamwoord weg.

janowakkerjanitewakker worden
roetscharoodroetschiterood worden, blozen
temefslaptemefiteverslappen

naar boven
eaudi

-li

verkleining (vgl wi-)

labralilampje
troeligaatje
kanastlieindje
drabinalitrapje

Opmerking: samen met wi-: wikrakli héél klein glaasje

naar boven
eaudi

-ne (-ene)

Met -ne (soms -ene) kan het Plattegonisch bijvoeglijke naamwoorden vormen.

reudewalgenreudenewalgelijk
nimgeestnimnegeestelijk
tschilefgeluktschilefnegelukkig
kronisgroenkronisnegroenig

naar boven
eaudi

-oemoe

geeft 'kan ge-… worden' aan, vaak overeenkomend met het Nederlandse -baar.
N.B. deze uitgang heeft de klemtoon.

vorezienvoroemoezichtbaar
trizehorentrizoemoehoorbaar
crulegelovenbatcruloemoeongelofelijk
berredrinkenberroemoedrinkbaar
soebemeherstellennosoebemoemoeonherstelbaar

naar boven
eaudi

-olo

-olo (zelden -lo) geeft een middel of instrument weer.

wessanegenezenwessanologeneesmiddel
valewassenvalolowasmiddel
jenesebewegenjenesolomotor
malentemalenmalentolomolen
olowerktuig, middel

Afwijkend zijn de vormen:

kioerlekokenkioerloketel
operaleopenenoperlosleutel
daloperloblikopener

Opmerking: schine machine, apparaat is een alternatief voor olo: valschine wasmachine

naar boven
eaudi

-parr

Met -parr kunnen breuken worden gevormd. pindaparr eenvijfde; binparr eenduizendste

N.B. 1 duoparrne: even; noduoparrne: oneven
N.B. 2 dwonst helft; tschonst, trioparr eenderde; kwonst, kwartetparr eenvierde, kwart

naar boven
eaudi

-st, -est

Met -st (na een medeklinker ook wel -est) kan een (ander) zelfstandig naamwoord gevormd worden.

stepscheplakkenvorstepschestvoorvoegsel
mauzeleidenmauzestleiding
mauzarleidermauzarestleiderschap
plaudeklotsenplaudestgeklots
fusezijnfusestwezen
tote, toealletotest, toestalles
edeetenedesteten
dre(vero.) ziendrestzicht
medoenmestdaad
pegaanpestgang, loop
stestaansteststand
enaar…toeestrichting
-o(uitgang verleden tijd)ostverleden
-i(uitgang meervoud)istmeervoud
onezullenonsttoekomst

Maar: mikte mengen, mukt mengsel; sabe slaan, sapt slag; rufe denken, raft gedachte; e.a.

naar boven
eaudi