naar de Voorpagina

Joeperoog

Voor- en achtervoegsels
Vor- et moentaustepschesti

Net als veel andere talen kent het Plattegonisch het gebruik van voor- en achtervoegsels. Een overzicht:

Voorvoegsels

Achtervoegsels


Voorvoegsels

no-

no- geeft het tegenovergestelde van iets aan. Het is vergelijkbaar met het Nederlandse on-.
Waar no- gebruikt wordt, kan ook bat- gebruikt worden, maar no- bekt lekkerder.

notsinuongestoord
novernemaugeonwaarschijnlijk
nobemusoemoeonverbeterlijk

naar boven
e audi

pioes-

Het voorvoegsel pioes- geeft een negatieve betekenis aan het woord, vaak te vertalen met mis-, wan- of on-

pioestosakmisbruik
pioesprandestmisverstand
pioesmestmisdaad, wandaad
pioesronakaongedierte

naar boven
e audi

pos-

her-, opnieuw

postosakhergebruik
posluseherlezen
posprosesseopnieuw proberen

naar boven
e audi

Achtervoegsels

-aka

-aka (na een klinker meestal -ka) is te vergelijken met het Nederlandse ge…te. Het groepeert losse elementen tot een nieuw geheel.

dai berg daika gebergte, blikk auto blikkaka (auto)verkeer,
tum munt tumaka geld,tenk ding tenkaka spul,
bastau regel bastauka wet, dix tand dixaka gebit,
larnest les larnestaka kursus, opleiding, kost bot kostaka skelet,
amzer weer amzeraka klimaat

naar boven
e audi

-am

-am geeft aan: lijkend op. Het is vergelijkbaar met het Nederlandse -achtig in geelachtig saaram (naast saarne gelig).

erenosamjongensachtig
boelangseiamgewichtig ('belangrijk-achtig')

Maar:

daine, daisei
levone, levosei
bergachtig, vol met bergen
heuvelachtig

naar boven
e audi

-ana / -na

Na medeklinkers -ana en na klinkers -na. Een onbeklemtoonde e valt weg.
Geeft een plaats aan waar iets is of gebeurt.

kabebakkenkabanabakkerij
griffeschrijvengriffanakantoor, buro
roerstuurroeranastuurhut, cockpit, enz.
joecheslapenjoechanaslaapkamer
hastaziekhastanaziekenhuis
mauzeleidenmauzanahoofdkwartier
anaplaats, plek, lokatie

naar boven
e audi

-ar

geeft een persoon aan

mauzeleidenmauzarleider
hastaziekhastarzieke
EnnelNederlandennelarNederlander
ateen of anderatariemand
batnietbatarniemand
kronstgroentekronstargroenteboer
eusehebbeneusarbezitter
armens, persoon

Afwijkend zijn:
stull dom, stom, stultar stommeling
rabone roven, rabo rover

naar boven
e audi

-eppe

zonder, '-loos'

mummeppegeluidloos
pinkeleppetalloos, ontelbaar
hadeppehopeloos, wanhopig
tschieseppeeindeloos

naar boven
e audi

-ifta

‘-genoot’

purchiftagroepsgenoot
robaliftakollega
husiftahuisgenoot

naar boven
e audi

-io

geeft een individu weer dat geen mens is (-ar), maar een wezen, voorwerp of begrip.

kapseknikkenkapsioja-knikker
quafescheppenQuafioSchepper
kalidingwielduokalidingiotweewieler
ajakvoet, pootkwartetajakioviervoeter
brofezogenbrofiozoogdier
pinkele
name
parre
tellen,
noemen,
delen
pinkelio
namio
parrio
teller
noemer
deler

naar boven
e audi

-it

‘iets worden’
Vaak valt de slotklinker van het stamwoord weg.

janowakkerjanitewakker worden
roetscharoodroetschiterood worden, blozen
temefslaptemefiteverslappen

naar boven
e audi

-li

maakt verkleinwoorden

labralilampje
troeligaatje
kanastlieindje
drabinalitrapje

De -i van het meervoud komt vóór de uitgang -li

labraililampjes
troeiligaatjes
kanastilieindjes
drabinailitrapjes

naar boven
e audi

-ne (-ene)

Met -ne (soms -ene) kan het Plattegonisch een (ander) bijvoeglijk naamwoord vormen.

reudewalgenreudenewalgelijk
nimgeestnimnegeestelijk
tschilefgeluktschilefnegelukkig
kronisgroenkronisnegroenig

naar boven
e audi

-oemoe

geeft 'kan ge-… worden' aan, vaak overeenkomend met het Nederlandse -baar.

vorezienvoroemoezichtbaar
trizehorentrizoemoehoorbaar
krulegelovennokruloemoeongelofelijk
berredrinkenberroemoedrinkbaar
soebemeherstellennosoebemoemoeonherstelbaar

naar boven
e audi

-olo

-olo (zelden -lo) geeft een middel of instrument weer.

wessanegenezenwessanologeneesmiddel
valewassenvalolowasmiddel
jenesebewegenjenesolomotor
malentemalenmalentolomolen
olowerktuig, middel

Afwijkend zijn de vormen:

kioerlekokenkioerloketel
operaleopenenoperlosleutel
daloperloblikopener

Opmerking: schine machine, apparaat is een alternatief voor olo: valschine wasmachine

naar boven
e audi

-parr

Met -parr kunnen breuken worden gevormd. pindaparr eenvijfde; binparr eenduizendste

N.B. 1 duoparrne: even; noduoparrne: oneven
N.B. 2 dwonst helft; tschonst, trioparr eenderde; kwonst, kwartetparr eenvierde, kwart

naar boven
e audi

-st, -est

Met -st (na een medeklinker ook wel -est) kan een (ander) zelfstandig naamwoord gevormd worden.

stepscheplakkenvorstepschestvoorvoegsel
mauzeleidenmauzestleiding
mauzarleidermauzarestleiderschap
plaudeklotsenplaudestgeklots
fusezijnfusestwezen
tote, toealletotest, toestalles
edeetenedesteten
dre(vero.) ziendrestzicht
medoenmestdaad
pegaanpestgang, loop
stestaansteststand
enaar…toeestrichting
-o(uitgang verleden tijd)ostverleden
-i(uitgang meervoud)istmeervoud
onezullenonesttoekomst

Maar:
ahop - ahobest mooi - schoonheid, mikte - mukt mengen - mengsel,
sabe - sapt slaan - slag, rufe - raft denken - gedachte, e.a.

naar boven
e audi